Yangın İhbar Butonları ve Uyarıcıların Projelendirilme Esasları

Hatırlayacağınız üzere önceki bilgilendirmelerimizde yangın algılama ve alarm sistemleri ile ilgili ihtiyaçların belirlenmesi, sistem tipleri ile algılayıcı tipleri ve bunların projelendirme esasları hakkında bilgileri sizlerle paylaşmıştık. Bu yayınımızda sizlere yangın ihbar butonları ve uyarıcıların projelendirme esasları hakkında bilgileri aktarmaya çalışacağız.

Yangın ihbar butonları ve projelendirme esasları

Bir ortamda oluşan yangını eğer o ortamda insanlar var ise öncelikle onlar fark ederler. Bu durumu en kısa sürede ihbar etmeleri için yangın ihbar butonları yani elle uyarı cihazları tesis edilir ve yangın algılama ve uyarı sistemine doğrudan irtibatlanır. Genelde karşılaştığımız projelerde ve uygulamalarda yangın ihbar butonları ile uyarıcıların (sesli ve ışıklı uyarı cihazları yani sirenler ve flaşörler) aynı noktada bulunduklarını gözlemekteyiz. Bu yayınımızda bu cihazların yerleşimleri üzerine detaylı bilgileri sizler ile paylaşarak, projelendirme ve uygulamaların daha doğru ve eksiksiz olmasına katkıda bulunmayı hedefliyoruz.

TS CEN/TS 54-14 Standardının yangın ihbar butonları ile ilgili 6.4.5, 6.5.4 ve A.6.4.4 maddeleri ile yine BS 5839-1:2013 Standardının yangın ihbar butonları ile ilgili kısımlarını incelediğimizde;

• Yangın ihbar amaçlı butonlar TS EN 54-11 standardına uygun özellikte olmalıdır.

• Yangın ihbar butonları diğer amaçlar için kullanılan butonlardan ayırt edilir özellikte olmalıdır.

• Alarm butonları kaçış yolları üzerine, kaçış merdivenlerinin açılan bütün kapılarına (iç ve dış) ve açık havaya açılan bütün çıkışlara konulmalıdır. Özel tehlike arz eden yerlerin yakınına da konulabilir. Alarm butonlarının yer seçiminde özürlü insanların hareket etmesi beklenen yerlere özel dikkat sarf edilmesi gerekebilir. Alarm butonları açıkça görülebilmeli, tanınabilmeli ve kolayca erişilebilir olmalıdır.

• Alarm butonları binanın her hangi bir noktasındaki bir insanın bu butonlara ulaşmak için 30 m'den fazla yol gitmesini gerektirmeyecek şekilde yerleştirilmelidir. Kullanıcıların hareket özürlü olması beklenen tesislerde bu mesafe daha da azaltılmalıdır. Özel yangın tehlikelerinin yakınına alarm butonları yerleştirilmelidir (Mutfak, kazan dairesi, yangın tehlikesi öncelikli diğer yerler).

• Genel olarak alarm butonları döşeme seviyesinden 1,2 m ila 1,6 m yükseğe takılmalıdır.

• Mimarı, mekanik ve elektrik bölgelendirmelere bağlı olarak her bölge geçişinde yangın ihbar butonu olmalıdır ki; yangın senaryosuna bağlı işlemler doğru olarak yönetilebilsin.

• Okul, çocuk yuvası ve hastane gibi binalarda yangın ihbar butonlarının çarpa sonucu asılsız ihbarlar üretmemesi için koruyucu kapak tesis edilmelidir.

• Denetimsiz yerlerde yangın ihbar butonlarının kötü amaçla kullanılması söz konusu olan yerlerde doğrudan yangın alarm santrali ile haberleşebilen acil durum telefonları ile sesli iletişim sağlanacak çözümler üretilmelidir.

• BS 5839-1 Standardına göre yangın ihbar butonlarının yerleşimde aşağıdaki önermeler yapılmıştır. Buna göre; doğrudan dışarıya açılan kapıların olduğu bir butona erişim mesafesi en fazla 45 m olabilir. Katlarda her hangi bir noktadan her hangi bir butona erişim mesafesi en fazla 30 m olabilir. Binada özürlü insanların yaşaması söz konusu ise bir butona erişim mesafesi en fazla 25 m olabilirken (montaj yüksekliği de bu durumda kolay erişim için 1,2 m olmalıdır), yüksek tehlikeli yerlerde (mutfak, kazan dairesi, patlayıcı maddelerin bulunduğu alanlar v.b.) bir butona erişim mesafesi en fazla 16 metre olmalıdır.

• Yangın ihbar butonlarının bulunacağı ortamın koşulların toz ve nem gibi etkenler söz konusu ise, açık alanlarda (depolama alanları iskeleler v.b.) kullanılması söz konusu ise bu durumda hava şartlarına dayanıklı yangın ihbar butonları tesis edilmelidir.

Yangın uyarıcıları (ışıklı ve sesli alarm cihazları) ve projelendirme esasları

Yangın algılaması yapıldıktan sonra, genelde sesli ve ışıklı uyarıcılar ile alarm verilerek binada bulunan insanların tahliyesinin yapılması sağlanır. Yangın algılama ve uyarma sistemleri projelendirme sürecinde, algılama cihazları, kontrol cihazları ve alarm verme cihazlarının projelendirilmesi aşamaları önem arz etmektedir. Ülkemizde üretilen projelerin genelinde alarm verme amacıyla kullanılan sesli ve ışıklı uyarı cihazlarının projelendirilmesi süreçlerinde eksiklikler ve hatalar gözlenmektedir. Bu kısımda, ilgili yönetmelik ve standartlarda belirtilmiş hükümlerinin açıklamaları ile alarm vermede kullanılan sesli ve ışıklı uyarı cihazlarının projelendirilmesi hakkında açıklayıcı bilgiler derlenerek, bu alanda proje, uygulama ve denetim hizmetleri üretenlere sunulması hedeflenmiştir.

Yangın algılama ve uyarma sistemlerinde kullanılan alarm verme cihazlarının projelendirilmesini, uygulamasını ve denetimini doğru yapabilmek için; öncelikle bu konudaki standartların belirlediği esasları ortaya koyacak olursak;

TS CEN/TS 54-14 Standardının 6.6. Maddesinde;

"6.6.1 Genel. Binada bulunan insanlara alarmın bildirilme usulü, yangın alarmına reaksiyon stratejisi ile uyumlu olmalıdır. Bazı durumlarda yangın işlemi önce binada gerekli tedbirlerin sorumluluğunu alacak eğitimli personele alarm verilmesini gerektirebilir. Bu gibi durumlarda genel yangın alarmının derhal verilmesi gerekmez, fakat genel alarmı vermek için bir kolaylık sağlanmalıdır. Eğitimsiz personelin (halk) alması beklenen alarmlar en azından ses cihazlarıyla verilmelidir. Bunlar, alarm cihazları veya insan sesi alarm sistemleri (anons sistemleri gibi) olabilir. Bu sistem aynı anda birden fazla mikrofon, konuşma modülü veya mesaj üretecinin yayınlanmasını engelleyecek şekilde tasarımlanmalıdır. Ses sinyallerinin etkisiz olacağı yerlerde (fon gürültüsünün yüksek olduğu yerler), binada bulunanların sağır olduğu veya kulak koruyucusu kullanmalarının beklendiği yerlerde ses sinyallerine ilave olarak görünür ve/veya dokunulur sinyaller kullanılmalıdır.

6.6.2 Ses sinyalleri. Ses seviyesi, yangın alarm sinyalinin ortam gürültüsünün üzerinde derhal duyulmasını sağlamalıdır. Yangın alarmı amacıyla kullanılan ses binanın her yerinde aynı olmalıdır. Alarm cihazlarının yerleşimi ile ilgili kısıtlamalar, elde edilmesi gereken ses seviyeleri ve ses mesajlarının şekilleri, Madde A.6.5.2'de verilmiştir." denilmektedir. Madde A.6.5.2'de "

a) Ses seviyeleri. Yangın alarm sesinin asgari seviyesi 65 dB(A), veya 30 s'den uzun süreyle olabilecek diğer gürültülerden 5dB(A) fazla, hangisi yüksekse, olmalıdır. Alarmın uyuyan insanları uyandırması gerekiyorsa yatak başındaki asgari ses seviyesi 75 dB(A) olmalıdır. Bu asgari ses seviyeleri alarm sesinin ulaşması beklenen her noktada elde edilebilmelidir. Ses seviyesi insanların olması beklenen yerlerde herhangi bir noktada 120 dB(A)'yı aşmamalıdır. Gerekirse ses seviyeleri IEC 651, Tip 2'ye uygun, yavaş tepkili, "A" ağırlıklı bir cihazla ölçülmelidir.

b) Ses frekansı. Yangın alarm sesi binada normal olarak bulunanların kolaylıkla işitebileceği bir frekans aralığında olmalıdır. Genel olarak enerjilerinin önemli bölümü 500 Hz ile 2000 Hz aralığında olan sesler çoğu insan tarafından işitilir.

c) Alarm cihazları. Kullanılacak yangın alarm cihazı sayısı tavsiye edilen ses seviyesini sağlamak için yeterli olmalıdır. Tek bir ses cihazı ile istenen ses seviyesi sağlansa bile binada en azından iki ses cihazı olmalıdır. Her yangın bölmesinde en az bir ses cihazı olmalıdır. En yakın ses cihazından birden fazla kapı ile ayrılmış olan bir odada ses seviyesinin yeterli olması beklenmez. Bazı alanlarda aşırı yüksek ses seviyelerinin önlenmesi için az sayıda yüksek seviyeli cihaz yerine çok sayıda daha düşük seviyeli ses cihazı tercih edilebilir.

d) Ses sürekliliği. Yangın alarm sesi sürekli olmalıdır. Özel durumlarda kesikli ses verme veya frekans ve genlikte siren sesi şeklinde değişme kullanılabilir. Ancak bunun için tesisin kullanıcılarının bu yangına karşı tepki stratejisi konusunda eğitilmiş olması ve ziyaretçilerin yanlış anlamalarının önlenmiş olması gerekir." denilmektedir.

Normal bir insan kulağının işitme alt eşik seviyesi 10 dB(A)'dır. Yani 10 dB(A) seviyesinin üstündeki sesleri işitmeye başlar ve130 dB(A)'ya kadar sesleri işitir (Tablo 1).

Tablo 1. İnsan kulağının işitme ses seviyeleri

Yangın algılama ve uyarma sistemlerinde kullanılacak alarm ses seviyesi EN 60849 standardında belirlenmiş olup, alarm verilen binanın her noktasında en az 65 dB(A) seviyesinde olması istenir. TS CEN/TS 54-14 Standardının ilgili bölümlerinde uyuyan insanların uyandırılması için yatak başında 75 dB(A) ses seviyesinin olması istenir. Yangın algılama ve alarm sistemlerinde, sesli alarm vermek amacıyla kullanılan sirenler 1 metredeki ölçülmüş ses değerleri üzerinden anılırlar. Genelde 100 dB(A) ile 126 dB(A) aralığında değişik seviyelerde üretilmektedirler. Sirene olan mesafe iki kat arttığında ses seviyesi logaritmik olarak 6 dB(A) azalır (Tablo 2).

Tablo 2. Mesafeye bağlı ses seviyesi değişimi

Bu anlamda seçeceğimiz sirenin ses seviyesine bağlı olarak, bulunduğu ortamda her noktada yaratacağı ses seviyesi hesaplanmalıdır. Örneğin 50m x 30m büyüklüğündeki bir alanda 120 dB(A) bir siren kullandığımızda 50. Metrede yaklaşık 82 dB(A) ses seviyesi elde edebilecekken, aynı alanda 100 dB(A) ses gücünde bir siren ile aynı etkiyi yaratmak için 10 adet siren kullanmak gerekir (Şekil 1).

Şekil 1. Aynı alanı 120 dB(A) bir siren yerine 100 dB(A) siren ile uyarma

Bu örnekte de görüleceği üzere 100 dB(A) bir siren ile yaklaşık 200 m2'lik bir alanda en düşük 82 dB(A) ses seviyesi elde edilebilirken, 120 dB(A) bir siren kullanıldığında 20.000 m2'lik bir alanda en düşük 82 dB(A) ses seviyesi elde edilebilmektedir. Yani 20 dB(A)'lık bir fark, 100 kat daha fazla etkiye sebep olmaktadır.

Otel odalarının olduğu bir koridorda siren yerleşimi ile ilgili bir örneği ele alacak olursak; yatak başında 75 dB(A) ses seviyesinin olması istenmektedir. Otel odalarının kapılarında ortalama 20 dB(A)'lık bir kayıp olduğu ön görülmektedir. Bu anlamda oda kapısının koridora bakan yüzünde 95 dB(A)'lık bir ses seviyesi yaratılması gerekmektedir. Otel koridorlarında 100 dB(A)'lık sirenler kullanıldığında bu durumda sirenlerin oda kapılarına olan mesafesi 2 metreyi geçmemelidir, 106 dB(A) ses seviyesinde sirenler kullanıldığında ise sirenlerin oda kapılarına olan mesafesi 4 metreyi geçmemelidir sonucu çıkmaktadır. Bu anlamda otel, yurt v.b. uyuyan insanların bulunduğu odalarda kendinden sirenli duman algılayıcılar ya da siren soketli algılayıcılar tercih sebebi olmaktadır.

Okul, iş merkezi, alış veriş merkezi gibi - uyuyan insanların olmadığı - binalarda sesli alarm seviyesi olarak EN 60849 standardında belirtilmiş olan alt seviye 65 dB(A) elde edilmeye çalışılır. Buna göre örneğin bir alışveriş merkezinde 100 dB(A) seviyesinde bir siren ile yaklaşık 60 metrede 65 dB(A) ses seviyesi elde edilebilir (Tablo 2'ye göre).

Yangın algılama ve uyarma sistemlerinde kullanılan, sesli alarm cihazları ile ilgili teknik özellikler, deney metotları ve performans ölçütleri TS EN 54-3 Türk Standardında belirtilmiştir. Dolayısıyla seçilecek sesli alarm cihazlarının bu standarda uygunluğu esastır

Ortam gürültüsünün yüksek olduğu alanlarda ve işitme engellilerin olduğu ya da olma olasılığı olan yerlerde sesli uyarının beraberinde ışıklı uyarıda esastır. EN 842 standardına göre görülebilir uyarılar yani ışıklı uyarıcıların ışık şiddeti ortam ışık seviyesinden 10 kat daha parlak olmalıdır ki dikkat çeksin. Işıklı uyarı cihazları mümkün olduğunca görülebilir yerlere tesis edilecek konumlara projelendirilir.

Işıklı uyarı cihazlarının ışık şiddeti ve buna bağlı yaydıkları enerjiye göre fark edilmeleri değişkenlik göstermektedir (Şekil 2). Örneğin 15 Joule değerinde ışıklı bir uyarı cihazı aktif olduğunda cihaza doğru bakmayan bir kişi cihaza 7.5 metre mesafede ise uyarının farkına varabilmektedir. Aynı kişi eğer cihazın doğrultusunda ise bu durumda ışıklı uyarıyı 30 metre mesafeden fark edebilmektedir.

 

Şekil 2. Işıklı uyarı cihazların fark edilebilirlik ölçütleri (1. Alan: ışıklı uyarıcıya bakmayan bir kişinin fark etme alanı, 2. Alan: Işıklı uyarıcı doğrultusunda olan bir kişinin fark etme alanı)

Yangın algılama ve uyarma sistemlerinde kullanılan, ışıklı alarm cihazları ile ilgili teknik özellikler, deney metotları ve performans ölçütleri TS EN 54-23 Türk Standardında belirtilmiştir. Dolayısıyla seçilecek ışıklı alarm cihazlarının bu standarda uygunluğu esastır.

Sesli ve ışıklı uyarı cihazlarının yukarıda açıkladığımız bilgiler ve ölçütler doğrultusunda seçilmesinin dışında, bu cihazların kullanılacağı alanlardaki nem ve toz ortamların durumlarına göre IP koruma sınıfı seçilir (Tablo 3).

Tablo 3. IP koruma sınıfları

Yangın algılama ve uyarma sistemlerinin alarm verme işlemini gerçekleştiren sesli ve ışıklı uyarı cihazlarının doğru projelendirilmesi için TS CEN/TS 54-14 Standardının ilgili maddeleri, EN 60849 Standardının ses seviyesi ölçütleri, EN 842 Standardının ışık şiddeti ölçütleri proje müelliflerince özümsenmeli ve bu bilgiler ışığında hesaplamalar yapılarak projelendirme yapılmalıdır. Ayrıca TS EN 54-3 ve TS EN 54-23 Standartlarına uygun cihazlar seçilerek, bu cihazların kullanılacağı ortamlara göre sahip olmaları gereken IP koruma sınıfları belirlenmelidir.

Değerli Çözüm Ortağımız,

Önümüzdeki yayınımızda yangın algılama ve alarm sistemlerinin izleme ve kontrol amaçlı cihazları (kontak izleme, röle ve siren kontrol modülleri) hakkında sizleri bilgilendireceğiz. Sorularınız ve merak ettiğiniz konularda bizleri arayabileceğinizi hatırlatır, çalışmalarınızda başarılar dileriz.

Saygılarımızla...