Algılayıcı Tipleri ve Projelendirilme Esasları

Hatırlayacağınız üzere önceki bilgilendirmelerimizde yangın algılama ve alarm sistemleri ile ilgili ihtiyaçların belirlenmesi ve sistem tipleri hakkında bilgileri sizler ile paylaşmıştık. Bu yayınımızda sizlere algılayıcı tipleri ve projelendirme esasları hakkında bilgileri aktarmaya çalışacağız. Algılayıcı tipleri hakkında bilgilere geçmeden öncelikle yangının etkileri ve algılayıcı seçiminde göz önünde bulundurulması gereken hususlara değinecek olursak;

Yangının etkileri

Yanma sonucu duman, sıcaklık ve alev gibi temel etkiler oluşur. Yangın algılaması için kullanılan dedektörlerde bu etkilerden birini ya da birkaçını birlikte algılayan özelliklerde üretilmektedir.

Oluşan yangınlarda, mahalde bulunan yanıcı maddelerin özelliklerine bağlı olarak yangının etkilerinin oluşum sırası değişkenlik gösterebilir. Örneğin; odun ya da pamuk yangınında için için yanma olacağından öncelikle duman oluşur, ısı artar ve en son alevlenme oluşurken, yanıcı bir sıvının yangınında öncelikle ısı artışı ve alev oluştuktan sonra duman oluşumu gözlenir. Dolayısıyla ortamda olası bir yangında yanabilecek maddelerin cinsleri ve yangın durumunda ortaya çıkaracakları etkilerinin önceden belirlenmesi gerekmektedir. Bunun yanı sıra tavan yüksekliği, havalandırma sisteminin etkileri, mahallerin ortam şartları ve yanlış alarm ihtimali gibi unsurları da göz önünde bulundurarak yangını tespit edeceğimiz dedektör tipine karar verebiliriz.

Optik Duman Dedektörü

Optik duman dedektörlerinin özellikleri ve performans kriterleri TS EN 54-7 Standardında belirtilmiştir. Öncelikle seçeceğimiz optik duman dedektörünün bu standarda sahip olması gerekir. Optik duman dedektörünün seçimi TS CEN/TS 54-14 Standardının 6.4 ve 6.4.2 bölümünde yer alan şartlara göre yapılır. Binada, TS CEN/TS 54-14 Standardının A.5.3.8 bölümünde belirtilen korunması gerekmeyen alanlar hariç tüm kapalı alanlarda dedektör tesis edilir. Optik duman dedektörlerinin yerleşimi ise TS CEN/TS 54-14 Standardının 6.5, 6.5.2 ve A.6.4 bölümünde yer alan şartlara göre yapılır. Yanlış alarmları önlemek için TS CEN/TS 54-14 Standardının Ek B.2 maddesinde yer alan bilgiler doğrultusunda seçim ve yerleşim yapılır. Optik duman dedektörleri içerisinde sürekli olarak ışık yayan bir devre elemanı vardır. Normal durumda üzerine ışık gelince çalışan duyar eleman bu ışınları görmez. Dedektörün hücresine standardın belirttiği oranda duman girişi olduğunda dumana çarparak yansıyan ışınlar duyar elemanı iletime geçirirler ve bu prensiple duman algılaması gerçekleştirilir.

Odalar, koridorlar, salonlar, genel mekanlar gibi normalde tozlu ve kirli olmayan, içerisinde ahşap ve tekstil türevi eşyaların bulunduğu ortamlarda kullanılır. Günümüzde duman ile algılama yapılması gereken ve tavan yüksekliği açısından erişimi kolay olan mekanlarda en çok tercih edilen duman dedektörü tipidir.

Tablo A.'da yangın dedektörlerinin tavan yüksekliğine bağlı olarak izin verilen koruma yarıçapları belirtilmiştir. Tablodan görüleceği üzere duman dedektörleri için 11 metre tavan yüksekliğine kadar kullanımı uygun görülmektedir. Ancak 6-7 metre yüksekliklerden sonra gerek ilk montaj ve tesisat zorlukları, gerekse de sonrasında yapılacak bakım ve test zorlukları oluşmaktadır.

 

Algılama yarıçapı 7,5 metre olarak, ölü alan kalmaksızın yerleşim yapıldığında aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi iki dedektör arası mesafenin 10,6 metre, dedektör ile duvar arası mesafenin ise 5,3 metre sınırları içerisinde kalacak şekilde yerleşim yapılması gerekir.

İyonizasyon Duman Dedektörü

İyonizasyon duman dedektörlerinin özellikleri ve performans kriterleri TS EN 54-7 Standardında belirtilmiştir. Öncelikle seçeceğimiz iyonizasyon duman dedektörünün bu standarda sahip olması gerekir. İyonizasyon duman dedektörünün seçimi ve yerleşiminde optik duman dedektörü için belirtilen esaslar geçerlidir. İyonizasyon duman dedektörü içerisinde sürekli radyoaktif ışıma olan ve duman girişine izin veren bir hücre bulunmaktadır. İçerisine giren dumanın etkisi ile bu hücredeki referan akım ve gerilim değerlerinin değişimine bağlı olarak duman algılamasına karar verilir.

Dumanın dışında iyonlaşan birçok etkiyide (deodorant, yemek kokuları v.b.) algılama riski vardır. Bunun yanı sıra kirlendiğinde tam anlamıyla temizlenememesi ve süreç içerisinde kalibrasyonunun değişkenlik göstermesinden ötürü çok fazla tercih edilmeyen bir duman algılayıcısıdır.

Işın Tipi Duman Dedektörü

Işın tipi duman dedektörlerinin özellikleri ve performans kriterleri TS EN 54-7 Standardında belirtilmiştir. Öncelikle seçeceğimiz ışın tipi duman dedektörünün bu standarda sahip olması gerekir. Işın tipi duman dedektörünün seçimi TS CEN/TS 54-14 Standardının 6.4 ve 6.4.2 bölümünde yer alan şartlara göre yapılır. Işın tipi duman dedektörlerinin yerleşimi ise TS CEN/TS 54-14 Standardının 6.5, 6.5.2 ve A.6.4 bölümünde yer alan şartlara göre yapılır. Yanlış alarmları önlemek için TS CEN/TS 54-14 Standardının Ek B.2 maddesinde yer alan bilgiler doğrultusunda seçim ve yerleşim yapılır.

Dedektör alıcı ve vericiden oluşur. Verici sürekli olarak alıcıya ışınlar gönderir. Oluşan yangın dumanı bu ışınların alıcı tarafından alınma oranını standardın tariflediği sınırlar içerinde düşürdüğünde yangın alarmına karar verilir. Işını herhangi bir cisim (depolarda genellikle yük ve eşyalar) kestiğinde cihaz arıza uyarısı verir.

Yüksek tavanlı mekanlarda (depo, hangar, atrium, bekleme salonları, spor salonları v.b.) kullanımı uygundur.

Standarda göre alıcı ve verici arasındaki mesafe yani ışın mesafesi en fazla 100 metre olmakla birlikte, ışının her iki tarafında 7,5 metre kalacak şekilde koruma alanı yaratılabilir.

 

Sıcaklık Dedektörü

Sıcaklık dedektörlerinin özellikleri ve performans kriterleri TS EN 54-5 Standardında belirtilmiştir. Öncelikle seçeceğimiz sıcaklık dedektörünün bu standarda sahip olması gerekir. Sıcaklık dedektörünün seçimi TS CEN/TS 54-14 Standardının 6.4 ve 6.4.2 bölümünde yer alan şartlara göre yapılır. Sıcaklık dedektörlerinin yerleşimi ise TS CEN/TS 54-14 Standardının 6.5, 6.5.2 ve A.6.4 bölümünde yer alan şartlara göre yapılır. Yanlış alarmları önlemek için TS CEN/TS 54-14 Standardının Ek B.3 maddesinde yer alan bilgiler doğrultusunda seçim ve yerleşim yapılır.

Standarda göre ortam sıcaklığının 60°C'yi geçmesi durumu eşik değer olarak kabul edilir. Bunun yanı sıra sıcaklığın artışı bir dakika içerisinde 30°C olursa bu durumda yangın alarmı olarak kabul edilir. Aşağıdaki şekillerden görüleceği üzere günümüzde gerek sabit sıcaklık değerinin 60°C'yi geçmesi durumunu gerekse de sıcaklığın artışının bir dakika içerisinde 30°C olması durumunu tespit eden kombine sıcaklık dedektörleri yaygın olarak kullanılmaktadır.

 

Duman dedektörü ile yangın algılaması yapmanın elverişli olmadığı, toz, buhar, duman partikülleri gibi duman algılayıcılarının yanlış alarm verme riski olan mekanlarda (mutfak, otopark, çamaşırhane, ütü odası, tozlu işletmeler v.b.)ve ani sıcaklık artışının olma ihtimali olan mekanlarda kullanımı uygundur. Algılama yarıçapı 5 metre olarak, ölü alan kalmaksızın yerleşim yapıldığında aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi iki dedektör arası mesafenin 7,1 metre, dedektör ile duvar arası mesafenin ise 3,55 metre sınırları içerisinde kalacak şekilde yerleşim yapılması gerekir.

 

Duman ve Sıcaklık Dedektörü (Multisensör Dedektörü)

Multisensör dedektörlerinin özellikleri ve performans kriterleri TS EN 54-5 ve TS EN 54-7 Standardında belirtilmiştir. Öncelikle seçeceğimiz multisensör dedektörünün bu standarda sahip olması gerekir. Multisensör dedektörünün seçimi TS CEN/TS 54-14 Standardının 6.4 ve 6.4.2 bölümünde yer alan şartlara göre yapılır. Multisensör dedektörlerinin yerleşimi ise TS CEN/TS 54-14 Standardının 6.5, 6.5.2 ve A.6.4 bölümünde yer alan şartlara göre yapılır. Yanlış alarmları önlemek için TS CEN/TS 54-14 Standardının Ek B.2, B3 ve B5 maddesinde yer alan bilgiler doğrultusunda seçim ve yerleşim yapılır. Ortamda oluşacak bir yangında yanma ihtimali olan materyallerin çeşitlilik gösterdiği ve yanma sonucu bu materyallere bağlı olarak duman ve sıcaklık etkisinin sıralamasının değişkenlik gösterme olasılığı olan yerlerde kullanımı uygun olur. Örneğin; endüstriyel tesisler, ahşap, kağıt, tekstil türevi malzemeler ile akaryakıt benzeri maddelerin bulunduğu mahallerde kullanılması gerekir.

Alev Dedektörü

Alev dedektörlerinin özellikleri ve performans kriterleri TS EN 54-10 Standardında belirtilmiştir. Öncelikle seçeceğimiz alev dedektörünün bu standarda sahip olması gerekir. Alev dedektörünün seçimi TS CEN/TS 54-14 Standardının 6.4 ve 6.4.2 bölümünde yer alan şartlara göre yapılır. Alev dedektörlerinin yerleşimi ise TS CEN/TS 54-14 Standardının 6.5, 6.5.2 ve A.6.4 bölümünde yer alan şartlara göre yapılır. Yanlış alarmları önlemek için TS CEN/TS 54-14 Standardının Ek B.4 maddesinde yer alan bilgiler doğrultusunda seçim ve yerleşim yapılır. Duman dedektörleri temiz yanan sıvılardan çıkan etkileri tespit edemez. Yangının bu gibi malzemelerle sınırlı olması ve diğer malzemeleri içermemesi bekleniyorsa bu alanda mutlaka alev dedektörleri kullanılmalıdır. Ancak alev dedektörleri görme prensibi ile çalıştıklarından algılama yaptıkları ortamda sıcaklık dedektörü de kullanılarak desteklenmelidirler. Alev dedektörü akaryakıt ve yanıcı gaz yangınlarında 0,1 m2 boyutunda yangını 10 saniye içerisinde aşağıda belirtilen tablodaki mesafelerde algılar. Dolayısıyla projelendirme esnasında söz konusu olan yanıcı maddelere göre algılama mesafesi ve şekline göre yerleşimleri yapılır. Bu konuda ilerleyen yayınlarımızda patlayıcı ortamlara ilişkin bilgiler içerisinde daha detaylı açıklamalar yapılacaktır.

 

Aktif Hava Örneklemeli Duman Dedektörü

Aktif hava örneklemeli duman dedektörlerinin özellikleri ve performans kriterleri TS EN 54-20 Standardında belirtilmiştir. Öncelikle seçeceğimiz aktif hava örneklemeli duman dedektörünün bu standarda sahip olması gerekir. Aktif hava örneklemeli duman dedektörünün seçimi TS CEN/TS 54-14 Standardının 6.4.2 ve 14.2 bölümünde yer alan şartlara göre yapılır. Şekilde görüldüğü üzere hava örnekleme ve analiz cihazı ile örneklemede kullanılan boru ve ekipmanlarından oluşur.

 

Aktif hava örneklemeli duman dedektörü normale göre çok daha hızlı ve gerçek tespit gereken yerlerde kullanılır. İlerleyen süreçlerde sizlere aktaracağımız yayınlarda bu konuda daha detaylı bilgileri sizler ile paylaşacağız.

Sonuç olarak, yangının erken tespiti için kullanacağımız dedektörleri seçmeden önce her mahal için yangın riski oluşturan yanıcı maddeler belirlenmeli ve bunların oluşturacağı yangın etkilerine (duman / sıcaklık / alev) göre uygun dedektörler seçilmelidir.